Բրոնզե դաշույնները Մերձավոր Արևելքում և Կովկասում կիրառելի էին ոչ միայն միջին և ուշ բրոնզի դարերում, այլև վաղ երկաթի դարում, մինչև մ.թ.ա. VIII դ. ներառյալ:
Սակայն, մ.թ.ա. IX դ. Վերջից, իրավիճակը Հայկական լեռնաշխարհում կտրուկ փոխվեց, քանի որ այն ժամանակ բարեփոխիչ Իշպունի արքան՝ Վանի թագավորության գահակալը, սկսեց իր բանակի վերազինումը երկաթե զենքերով: Արդյունքում, աստիճանաբար բրոնզե դաշույնները ու թրերը դուրս են մղվում գործածությունից, նաև կենտրոնից հեռու գտնվող տարածաշրջաններում, և հազվադեպ են հանդիպում մ.թ.ա. VII-VI դդ. դամբարաններում: Հայաստանում հայտնաբերված բրոնզե դաշույնները բաժանվում են յոթ տեսակի և ունեն շատ ենթաձևեր:
TD004 դաշույնը պատկանում է յոթերորդ տեսակին: Նման դաշույնները Հայաստանում ի հայտ են գալիս մ.թ.ա. VIII դ. և մասնագիտական գրականության մեջ կոչվում են “լալվարյան”: Սակայն դրանք տարբեր են և դեռ չեն ենթարկվում հստակ դասակարգման: Այս դաշույնը առանձնանում է իր հովհարաձև գլխիկով: Այսպիսի ձևավորում ունեցող դաշույնները բավականին հազվադեպ են և Հայաստանի տարածքում, մասնավորապես, հայտնի են Նոյեմբերյանում, Թումանյանում, Տավուշի Աստղիբլուրում և Շիրակավանում կատարված պեղումների շնորհիվ, ու թվագրվում են մ.թ.ա. VIII դ. և համեմատաբար ավելի ուշ ժամանակաշրջաններով:
TD004 դաշույնի գլխիկը և խաչարդը երկու կողմից հարդարված են կրկնակի շարքերով, խիտ դասավորված եռանկյունաձև և ուղղանկյունաձև ոչ միջանցիկ կտրվածքներով: Դաստակը, կտրվածքում, ձվածիր է և հարդարված է հինգ հորիզոնական, զուգահեռ տեղադրված ցայտուն լայն “գծերով”:
Իրի շեղբը տեղ-տեղ մաշվել է, հավանաբար, մարտերի ժամանակ օգտագործված լինելու պատճառով: Հավասարաչափ նեղանալով՝ շեղբը կորանում է ծայրի հատվածում: Այն երկու կողմից օժտված է ուղղահայաց իջնող կենտրոնական միջնաջիղով:
Դաշույնն ունի ամբողջովին ձուլված, դաշույնի համար որևէ գործառույթ չունեցող խաչարդ, ինչից ելնելով կարելի է եզրակացնել, որ այն կարող է լինել Հայաստանի բաղադրյալ ենթատեսակի դաշույնների, կամ VIII-VII դդ. ասուրական դաշույնների նմանակումը. ասուրական այն դաշույնների, որոնց դաստակները ձևավորված էին կարծես դուրս ցցված սկավառակներով, և, որոնց նմանակումը մենք տեսնում ենք տվյալ դաշույնի դաստակի վրա: Հետաքրքիր է, որ նման բրոնզե դատակով ասուրական երկաթե դաշույն հայտնի է Աստղաձորից (Սևանա լճի ավազան): Այն գտնվել է դամբարանում, գուրզի և “ասուրական” լկամի հետ:
Դաշույնը մատնանշում էր այն կրողի սոցիալական դիրքը հասարակությունում և կազմում էին ավանդական հանդերձանքի մասը:
Ժամանակակից Հայաստանի տարածքը վաղ երկաթի դարում կոչվում էր Էթիունի, իսկ այս երկրի զինվորները ուրարտական արքաների կողմից կոչվում էին «խուրադինե», երբ ընդունվում էին Վանի թագավորության բանակի շարքերը: Արթիկի դամբարանների պեղումներից ստացված տվյալների համաձայն` Էթիունիի զինվորը, դուրս գալով ռազմի դաշտ, դաշույնից բացի կարող էր կրել նաև նիզակ, սակր, նետ ու աղեղ:
Այս զենքով էթիունցիները մ.թ.ա. VIII-VII դդ. կռվում էին կիմերների, սկյութների և մարերի դեմ:
Պատմական գիտությունների թեկնածու, պրոֆեսոր՝ Ս. Գ. Հմայակյան
