Հայաստանի բրոնզե թրերը բաժանվում են չորս տեսակի (ըստ Ս. Եսայանի)՝ 1. Եղջյուրավոր (եղանաձև)
դաստակով թրեր, 2. ամբողջապես ձուլված շրջանակավոր դաստակով թրեր (առաջավորասիական տեսակ), 3.
ամբողջապես ձուլված, կտրվածքում շրջանաձև դաստակով թրեր:
Առանձին խումբ է կազմում զենքի հատուկ տեսակը՝ սուսերները, որոնց զուգահեռները հայտնի են
Կրետե-Միկենյան աշխարհից:
Տվյալ բնօրինակի հայտնաբերման վայրը՝ ՀՀ Գեղարքունիքի մարզ, Վարդենիսի ենթաշրջան:
Տեսակը, ըստ Ս.Ա. Եսայանի դասակարգման, թրերի I խումբ` եղջյուրաձև (եղանաձև) դաստակով թրեր:
Եթե առաջնորդվենք Ա.Ս. Փիլիպոսյանի առաջարկած խմբավորմամբ, ապա մեր օրինակը կարելի է ընդգրկել
թրերի ու դաշույնների երրորդ ենթախմբի տասներեքերորդ տարբերակում` «թամբաձև գլխիկով» թրերի ու
դաշույնների շարքում:
Տվյալ սուրը երկսայրի է, ունի մեկ միջնաջիղ: Օգտագործվել է հաճախ, քանի որ սայրի վրա կան
հարվածների բազմաթիվ հետքեր: Այն նեղ է, բարակ, նուրբ և ամուր: Ունի գեղեցիկ խաչարդ (գոտեկապ), որը
ըստ էության երկրաչափական տարբեր ձևերից կազմված մի հորինվածք է: Ուղղանկյունաձև խաչարդի ներքևի
մասը լատիներեն «M» տառի տեսք ունի:
Կենտրոնում գագաթներով վեր ու վար նայող երկու կից հավասարասրուն
եռանկյունիներ են տեղադրված, իսկ եզրերին` աջից ու ձախից, երկու այլ սնամեջ եռանկյունիներ են փորված:
Բուն դաստակը կտրվածքում ուղղանկյունաձև է և , ի տարբերություն խաչարդի, հարդարված է ուղղանկյունաձև
փորվածքներով. մի կողմում ` միջնամասում, արված է երկար ու խորունկ մեկ փորվածք, մյուս երեսին ` երեք `
մեծ, միջին ու փոքրիկ, վերջինը խորանարդաձև է:
Ենթադրվում է, որ այս փորվածքները օգտագործվել են փայտից ու ոսկրից մասեր ամրացնելու համար:
Դաստակը վերևում ավարտվում է երկու ցցուն,
ուղղանկյունանիստի բոլոր կողերով անցնող, լարաձև
գոտիներով:
Գլխիկը թամբաձև է, հոծ: Այն ձուլվել է առանձին: «Թամբն» ունի կիսաձվածիր, սնամեջ, խոշոր
«ականջիկներ» (4 սմ x 4.5 սմ) և հարդարուն միջնամաս:
Այս տեսակի դաշույնների առանձնահատկությունն այն է, որ գլխիկը ամրացված է կոթին
«ականջիկներով» նայող դեպի սայրի լայնակի կողմերը և ոչ թե դեպի կտրող կողմը, ինչպես սպասելի էր:
Հետևաբար և հարթության վրա այն դրվել է ոչ թե լայն, այլ կտրող կողմով: Սա ավելի ապահով դիրք է, որը
զերծ է պահում իրը կոտրվելուց:
Եղանաձև խաչարդով թրերը Հայաստանում ի հայտ են եկել մ.թ.ա. XIV դարից, հնագույնները հայտնի
են Լճաշենի դամբարաններից: Դրանց երկաթասայր օրինակները հարատևում են մինչև VII դ. մ.թ.ա.:
Տվյալ թուրը, սակայն, օժտված է յուրատեսակ «թամբաձև» գլխիկով: Նման գլխիկով օժտված թրերն ու
դաշույնները հայտնի են համայն Մերձավոր արևելքում: Դրանց պատկերները կան նաև ասորական
բարձրաքանդակներին: Այս տեսակի դաշույններ գտնվել են Հայաստանի տարբեր հուշարձաններում, փակ
համալիրներում, և դրանցից վաղագույնները թվագրվում են մ.թ.ա XII-X դարերով: Թամբաձև գլխիկով թրեր
հայտնի են Լուրիստանից ու Հյուսիսարևմտյան Իրանից:
Մեզ, սակայն, հայտնի չէ «թամբաձև» ավարտով թուր Հայաստանից, և տվյալ օրինակը, այս առումով, բացառիկ
է: Այն բնութագրել ենք որպես թուր, նկատի ունենալով սայրի երկարությունը, որն ավելի քան 40 սմ է:
Ելնելով այն տեսակետից, որ թրերը դաշույնների վերափոխված ձևերն են` այս թուրն էլ հակված ենք
թվագրել նման տեսակի դաշույններից ավելի ուշ՝ մ.թ.ա. X-IX դդ., նկատի ունենալով` նաև այն, որ հայտնի են
«թամբաձև» գլխիկով, սակայն երկաթե սայրով դաշույններ, որոնց թվագրության կողմնորոշող սահմանը մ.թ.ա.
VIII-VII դարերն են:
Ժամանակակից Հայաստանի տարածքը մ.թ.ա. X-VII դդ. ընդգրկված էր Էթիունի անվանված համադաշնության
կազմում: Վարդենիսի տարածաշրջանը այն ժամանակ ցեղապետություն էր՝ Արքուքինի անվամբ:
Հայաստանի համար յուրահատուկ նման թուրը կարող էր պատկանել Արքուքինիի առաջնորներից մեկին, այսինքն`
հեծյալին:
Մ.թ.ա. VIII դարից սկսած Էթիունիի զինվորները անցան ծառայության ուրարտական բանակում ու
միասնաբար սկսեցին պայքարել ասորեստանցիների, կիմերների, սկյութների և ավելի ուշ նաև բաբելացիների ու
մարերի դեմ:
Պատմական գիտությունների թեկնածու, պրոֆեսոր Ս. Գ. Հմայակյան
